Septembermededeling 2006: toelichting m2 v/1

Voor het centraal schriftelijk examen 2007 Maatschappijleer 2 vmbo gemengde en theoretische leerweg (GL/TL)

V/1 De kandidaat kan een maatschappelijk vraagstuk gerelateerd aan de exameneenheden analyseren door verbanden tussen de eindtermen te leggen en door de benaderingswijze van maatschappijleer erop toe te passen.

Deze centrale eindterm is uitgewerkt in de eindtermen 1 tot en met 16 en bijbehorende toelichtingen.

Inleiding

De voorbeelden van maatschappelijke vraagstukken liggen binnen de domeinen/exameneenheden Politiek en beleid, Massamedia, Mens en werk, De multiculturele samenleving en Criminaliteit & rechtsstaat. Voorbeelden van maatschappelijke vraagstukken die de laatste jaren aan de orde kwamen in het centrale examen GL/TL zijn het daklozenprobleem, het armoedevraagstuk, werken op zondag, de toekomst van de monarchie, zinloos geweld, het gevaar van roken, verkeersonveiligheid.

De opgave bestaat uit een relatief groot aantal informatiebronnen en bijbehorende vragen. N.a.v. dit materiaal moet de kandidaat de eindtermen van deze exameneenheid kunnen toepassen. In de toelichtingen van de meeste eindtermen staat een specificatie van welke kennis getoetst kan worden. In de examenopgave wordt tevens een beroep gedaan op verschillende vaardigheden: informatievaardigheden, hanteren van de benaderingswijze en standpuntbepaling. Zie exameneenheid Leervaardigheden in het vak Maatschappijleer.

De kandidaat kan

1 aangeven waarom er sprake is van een maatschappelijk vraagstuk.

Toelichting

Er is sprake van een maatschappelijk vraagstuk als voldaan wordt aan (een deel van) de volgende kenmerken:

  • Er moet sprake zijn van een sociaal probleem d.w.z. het gaat om een situatie die veel mensen onwenselijk vinden; die veel mensen in strijd vinden met bepaalde waarden en/of normen.
  • Er bestaan meestal verschillende meningen over de oplossing van het probleem; betrokken burgers/ groeperingen hebben vaak verschillende waarden, normen, belangen.
  • Het moet gaan om een probleem dat door middel van gezamenlijke actie of door de politiek kan worden opgelost. De oplossingen van een maatschappelijk probleem kunnen gedaan worden door acties of maatregelen van maatschappelijke organisaties of door gezamenlijk optreden van burgers. Het probleem kan ook worden aangepakt door de overheid. Zie paragraaf 4.2.2 over politiek probleem en politieke agenda.
  • Het vraagstuk krijgt de aandacht van de media en het krijgt daardoor de aandacht van de publieke opinie en de overheid. / Een (invloedrijke) groep mensen of organisatie brengt het vraagstuk onder de aandacht van de media.

2 inventariseren welke politiek-juridische, sociaal-economische en sociaal-culturele aspecten aan het vraagstuk verbonden zijn.

Toelichting

Zie eindterm 4 van K/3 'Leervaardigheden in het vak maatschappijleer': De kandidaat kan de principes en procedures die kenmerkend zijn voor de benaderingswijze van het vak maatschappijleer, toepassen op een maatschappelijk vraagstuk.

Politiek-juridische aspecten of benaderingswijze: zie o.a. de onderstaande eindtermen 7 tot en met 11 en de eindtermen in K/4 Politiek en beleid. Het gaat daarbij om bijvoorbeeld de volgende vragen: Welk beleid en welke regelgeving bestaat er voor dit maatschappelijk vraagstuk? Zijn er (wettelijke) regels nodig om het probleem op te lossen? Wat zijn de machtsmiddelen van de overheid en de verschillende maatschappelijke groeperingen? Wie/welke groepering heeft er ten aanzien van het vraagstuk meer macht dan een ander / andere groepering? Welke functie van politieke partijen vervullen politieke partijen bij de aanpak van het vraagstuk? Welke mogelijkheden hebben groeperingen om het beleid te beïnvloeden?

Sociaal-economische aspecten of benaderingswijze: zie onderstaande eindtermen 3 tot en met 6 en eindterm 7 van exameneenheid K/5 Mens en werk.

Voorbeelden van vragen: Wat zijn de belangen van de betrokken maatschappelijke groepen? Welke belangentegenstellingen liggen ten grondslag aan conflicten tussen belangenorganisaties? Wat is de maatschappelijke positie van betrokken groeperingen? Wat is de relatie tussen belangen en maatschappelijke positie? Wat is de relatie tussen het vraagstuk en maatschappelijke ongelijkheid? Welke financieel-economische belangen of financiële aspecten zijn bij het vraagstuk betrokken?

Sociaal-culturele aspecten of benaderingswijze: zie onderstaande eindtermen 3, 12, 14, 15 en de eindtermen 5 en 6 van exameneenheid K/6 Multiculturele samenleving.

Voorbeelden van vragen: Wat zijn de opvattingen, waarden, normen van betrokken maatschappelijke groepen over de aard, de oorzaken van het maatschappelijk vraagstuk of oplossingen? Welke opvattingen hebben politieke partijen en stromingen? Wat is de rol van (sub) cultuur van groeperingen / de samenleving? Wat is de rol van de media bij het ontstaan van meningen/ bij ontstaan van beeldvorming? Is er sprake van vooroordelen of discriminatie?

3 analyseren welke groeperingen en instellingen betrokken zijn bij het vraagstuk en welke waarden en normen zij hebben.

4 aangeven welke (tegengestelde) belangen de bij het vraagstuk betrokken groeperingen hebben en welke machtsmiddelen zij hebben om (binnen de gegeven sociaal economische structuur) voor hun belangen op te komen.

Toelichting

Voorbeelden van machtsmiddelen zijn gebruik maken van je positie en relaties, gebruik van kennis/deskundigheid, bezit van vaardigheden (b.v. goed kunnen spreken, goed kunnen organiseren van acties), bezit van geld/vermogen, de omvang van de groep die een organisatie vertegenwoordigt, de toegang tot de media, de toegang tot belangrijke politici of invloedrijke personen, zitting hebben of deel uitmaken van adviesorganen van het bestuur/de regering, personen met gezag of charisma.

5 aangeven in welke mate er sprake is van ongelijkheid als het gaat om het aanwenden van machtsmiddelen door betrokken groeperingen.

6 aangeven welke relatie er bestaat tussen de belangen van de betrokken groeperingen en hun maatschappelijke positie.

7 voorbeelden geven van het beleid van de overheid bij de aanpak van het vraagstuk.

8 fasen onderscheiden in het tot stand komen van het overheidsbeleid bij de aanpak van dit vraagstuk.

Toelichting

Bedoeld worden de volgende fases:

Fase 1: Uiten van wensen en erkennen van wensen als politieke problemen. (tevens agendavorming)

Toelichting:

Het politieke besluitvormingsproces begint vaak met het ontstaan van wensen en verlangens in de maatschappij of het constateren van problemen. Wensen van burgers of organisaties worden politieke eisen als de wens of het probleem de aandacht heeft van politici. Ook politieke partijen en politici kunnen met wensen komen in deze fase. We zeggen dan dat het probleem op de politieke agenda is gekomen. Om zaken op de politieke agenda te krijgen, proberen pressie- en belangengroepen, burgers e.a. de publieke opinie te mobiliseren. De massamedia spelen een belangrijke rol om problemen en wensen onder de aandacht van politici te krijgen. Vaak ook zetten politici of ambtenaren zelf punten op de politieke agenda. Sommige pressie- en belangengroepen of media slagen er beter in hun opvattingen, opinies, belangen onder de aandacht te krijgen van politici dan andere. Zij hebben dan een sterkere invloed op het besluitvormingsproces dan andere. Deze wensen moeten leiden tot het nemen van maatregelen door het kabinet of de gemeente.

Fase 2: Vergelijken of afwegen van politieke problemen; bedenken van oplossingen voor politieke problemen / een bepaald politiek probleem (tevens beleidsvoorbereiding).

Toelichting:

Bestuurders en politici bepalen welke problemen worden aangepakt / welk probleem prioriteit krijgt. Zij komen met voorstellen voor oplossingen van een bepaald probleem. Als het kabinet of college van B&W met oplossingen voor een bepaald probleem komt dan is er sprake van beleidsvoorbereiding. Daarbij spelen ambtenaren een belangrijke rol. De lobby van pressie- en belangengroepen richt zich in deze fase vaak op de ambtenaren.

Fase 3: Beslissen over problemen of de besluitvormingsfase.

Toelichting:

Eerst nemen bewindslieden of bestuurders (ministers, wethouders) een (voorlopig) besluit. Vervolgens komt de volksvertegenwoordiging (het parlement, de gemeenteraad) aan bod. De Tweede Kamer heeft daarnaast ook het recht wetsvoorstellen in te dienen.

Voordat de volksvertegenwoordiging een definitief besluit neemt, proberen allerlei belangengroepen nog invloed uit te oefenen. Fase 3 is afgerond als de volksvertegenwoordiging de uiteindelijke beslissing heeft genomen.

Fase 4: Besluiten uitvoeren.

Toelichting:

De vierde fase is afgerond als het besluit is uitgevoerd. Ambtenaren onder verantwoordelijkheid van de minister/ de wethouder zijn belast met de uitvoer van wetten en maatregelen. Daarbij kan het voorkomen dat besluiten soms anders geïnterpreteerd worden door de verschillende groepen, politici, ambtenaren.

Beleidsvorming is een doorgaand proces, waarin een aangenomen wet geen definitief eindpunt vormt. Er zijn voortdurend reacties vanuit de samenleving op genomen besluiten. Dit wordt 'terugkoppeling' genoemd. De politieke besluitvorming begint dan weer opnieuw.

9 noemen welke opvattingen van politieke stromingen en/of politieke partijen over dit vraagstuk te herkennen zijn.

Toelichting

Zie eindterm 4.4 van exameneenheid Politiek en beleid.

10 uitleggen dat het tot stand gekomen beleid inzake het vraagstuk een gevolg is van een compromis.

Toelichting

Zie eindterm 4.2.2 van exameneenheid Politiek en beleid.

11 mogelijkheden noemen die de betrokken groeperingen hebben om invloed uit te oefenen op het politieke besluitvormingsproces en waarin deze groeperingen verschillen.

Toelichting

Zie eindterm 4.3. van exameneenheid Politiek en beleid.

12 beschrijven welke rol massamedia vervullen ten aanzien van het vraagstuk.

Toelichting

Zie eindterm 4.2.3 van exameneenheid Politiek en beleid.

Uit exameneenheid K/7 Massamedia is de volgende leerstof relevant:

Het tot stand komen van nieuws

De wijze waarop in de media over een bepaald maatschappelijk vraagstuk wordt geschreven of gesproken is afhankelijk van selectieprocessen. De nieuwsvoorziening in de media is het resultaat van selectieprocessen. Het nieuws dat de lezer/kijker gepresenteerd krijgt, heeft al veel stadia doorlopen. In al deze stadia van gebeurtenis tot bericht is er sprake van een keuzemoment. Selectie is nodig vanwege de beperkte ruimte of zendtijd waarover een medium beschikt. De keuzes over welke gebeurtenissen in de media komen worden in de verschillende stadia genomen door verslaggevers, persbureaus, journalisten en de redactie. Bij de selectie van nieuws/informatie spelen bewust of onbewust de volgende criteria een rol:

eigen waarden en normen van de journalisten of referentiekader; actualiteit; uitzonderlijkheid; de nabijheid; de doelgroep, commerciële belangen, de belangstelling van (een groot)/het publiek; identiteit/doelstelling van het medium.

Deze selectie kan tot gevolg hebben dat er onder het publiek een bepaalde beeldvorming ontstaat.

Bij het tot stand komen van nieuws en andere mediaboodschappen spelen selectieve perceptie, referentiekader van journalisten een rol. Zie eindterm 14.

Op grond van het bovenstaande zijn er kanttekeningen te plaatsen bij de vraag of 'het' nieuws' een goed / zo'n objectief mogelijk beeld geeft van de werkelijkheid.

Functies van de media

Als de media berichten over een bepaald maatschappelijk vraagstuk dan vervullen ze voor personen vooral de volgende functies: de informatieve functie en de opiniërende functie. Andere functies van de media zijn de amusementsfunctie, de onderwijsfunctie en de reclamefunctie.

In toenemende mate wordt informatie via de televisie op een luchtige en speelse wijze gebracht; er is sprake van infotainment: een mengeling van de informatie- en amusementsfunctie van de media.

Rol van media op terrein van democratische besluitvorming

- (Massa)media geven kennis/informatie over wat er in de maatschappij gaande is en stellen daarbij misstanden aan de kaak; Media volgen kritisch de politieke besluitvorming en beïnvloeden deze; de media vervullen daarmee een controlefunctie of waakhondfunctie.

- In een democratie moeten de burgers kunnen beschikken over goede informatie vanuit meerdere gezichtspunten. De media dienen hiervoor te zorgen. Dit is het belang van de pluriformiteit voor de democratie.

- Media oefenen invloed uit op de politieke agenda; bieden mogelijkheden voor het uitwisselen, vergelijken en evalueren van meningen en informatie;

Overheid en media

Redenen waarom de overheid zich bemoeit zich met de massamedia zijn het garanderen van grondwettelijk persvrijheid, pluriformiteit van de media en goede informatievoorziening voor de burgers en de kwaliteit van de media. Deze waarden worden van belang geacht voor een goed functionerende democratische samenleving.

Van belang zijn de grondwetsartikelen die het recht op vrijheid van meningsuiting garanderen. Dit houdt tevens persvrijheid in en een verbod op censuur: er is geen voorafgaand toezicht.

Pluriformiteit

De overheid heeft regels ten aanzien van radio, televisie en gedrukte media opgesteld (Mediawet) met het doel om een breed en divers aanbod van zenders en kranten/tijdschriften in stand te houden. Door deze veelzijdigheid van het media-aanbod, krijgen allerlei maatschappelijke, religieuze en politieke stromingen een kans in de media. De publieke omroep is een omroep die (deels) wordt betaald uit publieke middelen o.a. belasting; de omroep verzorgt programma's zonder winstoogmerk.

Invloed van commerciële belangen

De media proberen met hun aanbod rekening te houden met de vraag of interesse van het publiek. Doel is het verkrijgen van zoveel mogelijk kijkers, leden en lezers of abonnees. Dit doel geldt primair voor de commerciële omroepen en uitgeverijen van kranten, bladen. De commerciële omroepen zijn gericht op het maken van winst. Commerciële omroeporganisatie ontvangt grotendeels haar inkomsten door het uitzenden van reclame. Zij richten zich zoveel mogelijk naar de markt: wat willen mensen zien/horen? Welke programma's leveren een hoge kijkdichtheid op? Immers: veel kijkers/luisteraars betekent veel publiek voor reclameboodschappen, dus hogere inkomsten. Door de invloed van commercie en het bedrijfsleven kan de maatschappelijke functie van de media voor de democratische besluitvorming onder druk komen te staan. Mogelijke nadelen van (te veel) commerciële invloed (op televisie): minder betrouwbare en veelzijdige informatie; veel verstrooiing en oppervlakkige programma's.

Ook dagbladen en tijdschriften worden (mede) uitgegeven met een commerciële doelstelling. Deze doelstelling beïnvloedt ook de keuze van berichten en de wijze van weergeven.

13 verschillende informatiebronnen over het vraagstuk vergelijken met betrekking tot de vraag of deze meer of minder objectief zijn.

Toelichting

Deze eindterm komt gedeeltelijk overeen met eindterm 3 van exameneenheid K/7 Massamedia.

Zo objectief mogelijke nieuwsverstrekking moet voldoen aan de volgende criteria: hoor en wederhoor toepassen; het controleren van de feiten via andere bron; scheiding van feiten en mening.

De mate van objectiviteit of subjectiviteit wordt ook bepaald door de keuze van de onderwerpen, de gebruikte woorden en gekozen beelden.

14 met voorbeelden uit informatiebronnen over het vraagstuk verduidelijken welke waarden, normen, vooroordelen en stereotypen overgedragen worden met gebruikmaking van de begrippen selectieve waarneming en referentiekader.

Toelichting

Deze eindterm komt overeen met het eerste margestreepje van eindterm 4 van exameneenheid K/7 Massamedia.

De media bepalen voor een belangrijk deel wat we weten en hoe we denken over gebeurtenissen in de wereld, over personen en groepen mensen. Deze beeldvorming komt niet altijd overeen met de werkelijkheid. Media-informatie/nieuws is altijd het resultaat van selectieprocessen. Mensen hebben vaak een beperkt beeld van de werkelijkheid. Het krijgen van een beperkt beeld heeft mede te maken met de selectiecriteria. Zie ook toelichting bij eindterm 1.7. Voorbeeld: Het beeld bestaat bijvoorbeeld dat het aandeel van de agressieve criminaliteit in het totaal van de criminaliteit hoger is dan het werkelijke aandeel.

Tot de beeldvorming kunnen ook vooroordelen en stereotypen deel uitmaken.

Ontstaan van vooroordelen: Mensen delen anderen in groepen in, bijvoorbeeld in mannen en vrouwen, jongeren en ouderen, hoger en lager opgeleiden, autochtonen en allochtonen. Door deze indeling proberen mensen meer greep te krijgen op de grote hoeveelheid informatie die op hen afkomt. Stereotypen en vooroordelen maken het makkelijker de wereld te begrijpen.

Het beeld dat we van een dergelijk groep mensen hebben, is vaak onvoldoende op feiten gebaseerd, maar slechts op enkele ervaringen. Er is sprake van een onjuist, vaak negatief en generaliserend beeld van een bepaalde groep. We noemen een dergelijk beeld een stereotype. Op grond van een dergelijk stereotype worden individuen vaak ten onrechte níet als individu beoordeeld, maar krijgen ze de eigenschappen van de beeldvorming van de groep toegedicht. Daarmee wordt een persoon vaak tekort gedaan.

Als mensen een persoon beoordelen op basis van een vaststaand en generaliserend beeld en niet op basis van feiten, eigen waarneming en/of voldoende ervaring, dan is er sprake van het gebruik van vooroordelen. Vooroordelen zijn vaak star en meestal negatief.

De inhoud van de media is nooit eenzijdig stereotiep. Juist omdat media weergeven wat in een samenleving gebeurt, kom je ook beelden/informatie tegen die bestaande stereotypen en vooroordelen doorbreekt of afwijkt van gangbare waarden en normen b.v. vrouwenprogramma's, series waarin vrouwen een onafhankelijke rol spelen, reclames waarin mannen ook koken en voor kinderen zorgen.

Selectieve waarneming: mensen selecteren informatie en vervormen deze zo dat ze passen binnen het eigen referentiekader.

Referentiekader: het geheel van persoonlijke waarden, normen, kennis en ervaringen. Het referentiekader van iemand werkt als een filter waarmee de informatie geselecteerd en gekleurd wordt.

Cultuuroverdracht/socialisatie

Door het lezen van en kijken naar massamedia /het gebruik van media vindt er een overdracht plaats van kennis en cultuur dat wil zeggen over onze leefwijze, gewoonten, waarden, normen, meningen, maar ook kunst. In plaats van cultuuroverdracht spreekt men ook over de socialiserende functie van de massamedia. Via de media worden waarden, normen overgedragen, ook vooroordelen en stereotypen.

15 een van de theorieën over de beïnvloeding van mensen door de media toepassen op gegeven informatiebronnen.

Toelichting

Deze eindterm komt overeen met de tweede en derde margestreepjes van eindterm 4 van exameneenheid K/7 Massamedia.

Het gaat hier om de volgende beïnvloedingstheorieën:

- Injectienaaldtheorie

Deze theorie gaat uit van media die het publiek 'volspuiten' met bepaalde ideeën. De mensen worden daarbij als klakkeloze afnemers van deze ideeën gezien. De media zijn volgens deze theorie in staat tot indoctrinatie en manipulatie. De injectienaaldvisie lijkt achterhaald, maar speelt nog steeds een rol in discussies over de invloed van de televisie, bijvoorbeeld m.b.t. geweld in films. Van tijd tot tijd werkt volgens sommigen de injectienaaldvisie nog b.v. bij het ontstaan van rages, het beïnvloeden van de publieke opinie tijdens een crisis

- Multi-step-flow theorie

Volgens deze theorie verloopt communicatie en informatie in stappen. Eerst is er een kleine groep gezaghebbende opinieleiders die bepaalde informatie of een bepaalde mening uitdragen; daarna wordt deze overgenomen door een iets grotere groep en tot slot door het grote publiek.

- De visie van de media als betekenisverlener. Niet zozeer als middel is een massamedium effectief, maar vooral voor de ontvangers en gebruikers bieden de media betekenis. De media hebben voor mensen diverse betekenissen zoals informatie en amusement. Op langere termijn hebben de media invloed omdat ze via informatie en amusement waarden en normen overdragen.

- theorie van selectieve perceptie.

Mensen nemen waar op basis van hun referentiekader. Informatie die daar niet bij past, wordt niet waargenomen. Sommige communicatiedeskundigen zijn dan ook van mening dat de media alleen die mensen kan bereiken, die ervoor open staan.

- Agendatheorie

Massamedia selecteren uit de hoeveelheid beschikbare informatie onderwerpen die veel en andere die weinig aandacht krijgen. Daardoor bepalen zij de onderwerpen die aandacht krijgen van het grote publiek.

De agendafunctie van de massamedia houdt in dat media bepalen waarover veel mensen praten. Ze bepalen de gespreksagenda. Ook op de politieke agenda hebben de media veel invloed

16 een gefundeerd eigen standpunt ten aanzien van het vraagstuk formuleren en daarbij het eigen standpunt relateren aan

  •  
    - de verworven kennis en inzichten uit de kerndelen
  •  
    - de verschillende visies van groeperingen en/of politieke partijen op oorzaken en aanpak van het
  •  
    - vraagstuk
  •  
    - de principes van democratie en rechtsstaat.

Toelichting

Voor de principes van democratie en rechtsstaat zie eindterm 4.1.van exameneenheid K/4 Politiek en beleid.

Pijl omhoog